“Vrijheid is een opdracht”: generaties verenigd voor herdenking Zwarte Zondag

Het verkeer werd er even voor stilgelegd. Voorbijgangers keken op afstand toe en namen zo tóch deel aan een plechtigheid die voor Sint Pancras een jaarlijkse traditie is: de herdenking van 'Zwarte Zondag'. Hier, langs het spoor, aan de rand van het dorp, fusilleerde de bezetter op zondag 15 april 1945 twintig verzetstrijders. "Dit verdriet is doorgegeven van generatie op generatie."

Daarop wees burgemeester Maarten Poorter van Dijk en Waard in zijn toespraak voorafgaand aan de twee minuten stilte. Voor hem zaten én stonden die generaties. Nabestaanden, maar ook schoolkinderen uit het dorp zelf. Hun aanwezigheid was heel belangrijk, hield hun burgemeester ze voor. "Zwarte zondag is geen verhaal van toen", zei hij, verwijzend naar de actualiteit van oorlog en onderdrukking. Van macht die wegglipt en juist dán gevaarlijk wordt.

"Vrijheid is een opdracht", zei burgemeester Poorter. "De opdracht om elkaar vast te houden, juist als verschillen zichtbaar worden." (tekst gaat door onder de foto)



En dat vasthouden van elkaar, dat zou dus over generaties heen moeten gebeuren, in gezamenlijkheid, precies zoals het hier in Sint Pancras op deze zonnige woensdagmorgen was. De burgemeester was niet de enige die stil stond bij de aanwezigheid van de schooljeugd. "Dit is júllie herdenking", benadrukte spreker Hannie van Meeteren.

Zij was één van de nabestaanden die de herdenking bijwoonden. Ze blikte in haar toespraak terug op dat ene moment, in 1945, dat alles zou veranderen. Haar vader werd voor haar ogen gearresteerd, meegenomen - en daarna zou ze hem nooit meer zien. "Als ik nu op de televisie kinderen zie in die oorlogen, die grote oorlogen, dan weet ik: dat zijn ook Hannies."

Aan de aanwezige kinderen legde Hannie uit hoe de herinnering is blijven doorwerken. Hoe bang ze was, nog lang na die ene dag, als stemmen luider werden. Als hout kraakte. Het zijn herinneringen van intussen 81 jaar oud. Ze zijn niet voorbijgegaan in de tijd, ze leven voort: zo dichtbij is die oorlog. (tekst gaat door onder de foto)



De herdenking verliep volgens het bekende patroon. 'The last post', daarna die twee minuten. Verkeersregelaars hielden zwijgend het verkeer tegen, zodat het ook écht stil was. Dan het Wilhelmus, dat zacht werd meegezongen. Twee coupletten - zodat ook 'de tirannie verdrijven' even over ieders lippen ging.

Namens IKC Het Baken leidde schooldirecteur Yvonne Overgoor de herdenking in goede banen. Zij verzorgde de presentatie en haalde de sprekers naar voren. Daaronder ook kinderen van haar eigen school en van IKC Het Vogelnest, ook uit Sint Pancras.

In gedichten brachten leerlingen Isa, Kas, Iris en Marit hun eigen gedachtes bij het thema onder woorden. Wat betekent vrijheid, met deze doorgegeven herinnering in het achterhoofd? "Vrijheid is naar school kunnen", overwoog Isa. En nog veel meer. Er is zo véél om vast te houden.

Onderwijsassistenten Bianca en Louisa, ook van Het Baken, legden in gesprek met Streekstad Centraal uit hoe het thema, ondanks die 81 jaar die verstreken zijn, nog leeft in de klassen waar zij het bespraken. "Kinderen zijn er echt nog wel mee bezig, ook door het nieuws." (tekst loopt door onder de foto)



Op beide scholen was de geschiedenis van de plek dan ook uitgebreid behandeld. Daarom voelde het ook des te meer beladen: híér gebeurde het, langs de spoordijk. Nu stonden er stoeltjes voor de genodigden, liep er een kabeltje voor de microfoon. Een pakketbezorger wurmde zich tussen de luisteraars door terwijl Hannie sprak, dat ook. "Dat gaat gewoon door", verzuchtten de aanwezigen.

In de tweede toespraak stond Tonny Gadellaa-Habraken, zelf nabestaande, stil bij wat er in haar familie van bekend was, van die fusillade, en van hoe haar grootvader, Harry Habraken, door de bezetter was gearresteerd en opgepakt, om uiteindelijk een van die twintig gefusilleerden te worden.

Die ene brief, met daarin het vreselijke nieuws, en tussen de regels de ontreddering en de schrik - die was altijd bewaard. Toch werd er thuis zo weinig over gesproken. Dat had meer gemoeten, dat maakt ze nu ook goed.

Het verhaal maakte indruk op de aanwezigen. "Er zal zo op school worden nagepraat", kondige schooldirecteur Yvonne aan in haar afsluitende woorden. Daarna ging de stoet zwijgend van het monument vandaan, het dorp in, terwijl het verkeer weer even stilhield. (tekst gaat door onder de foto)



"Het is toch mooi zo", vonden ook Joep Slangen en Xander Alferink. Zij kwamen uit Haarlem naar Sint Pancras, namens het Sint Jacobs Godshuis. Daar werkte Harry Habraken in de oorlog, voor zijn arrestatie. Ze vergezellen zijn nabestaande Tonny Gadellaa-Habraken.

"In het Sint Jacobs Godshuis was in de oorlog nog een drukkerij. Heel braaf, ze drukten er bijbels en zo. Maar ook een keer wat voor het verzet, kort voor de bevrijding", vertelt Joep. Dat moet de aanleiding zijn geweest die de bezetter aangreep, al was het vooral willekeur - wraak voor een andere verzetsdaad, hier in het dorp, met dus slachtoffers uit Haarlem, Amsterdam en verder.

"Als het even kan, zijn wij bij deze herdenking, elk jaar," benadrukt Joep van het Godshuis. Zoals ook anderen hier blijven komen. Om die vreselijke herinnering door te blijven geven, zeker. Maar er was ook een ándere herinnering, vertelde Hannie van Meeteren nog in haar toespraak. Deze woensdag was het precies tachtig jaar geleden dat er voor het eerst een herdenking op deze plek was. "Dat weet ik nog, dat ik hier was, met mijn moeder."

Uit die herinnering spreekt toch ook de hoop op vrede, zo vaak uitgesproken: dát nooit meer. Zolang we elkaar maar vasthouden.